Glukagon, hormon wytwarzany przez trzustkę, pomaga organizmowi bronić się przed zbyt niskim poziomem cukru. Gdy glikemia spada poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l) — wartości uznawanej za alarmową u osób z cukrzycą — glukagon sygnalizuje wątrobie, by rozłożyła zgromadzony glikogen i uwolniła glukozę do krwi. Dzięki temu poziom cukru rośnie, a mózg i inne narządy znów mogą korzystać z tego źródła energii.
- Glukagon podnosi poziom glukozy, pobudzając wątrobę do uwolnienia cukru z zapasów glikogenu. Stosuje się go w ciężkiej hipoglikemii, gdy chory traci przytomność, ma drgawki, jest silnie splątany lub nie może bezpiecznie przełykać.
- Przytomnej osobie, która może przełykać, podaj szybko przyswajalne węglowodany. Osobie nieprzytomnej nie wolno podawać niczego doustnie — grozi to zachłyśnięciem.
- W ciężkiej sytuacji wezwij pogotowie pod numerem 112 lub 999, sprawdź oddech, podaj dostępny glukagon zgodnie z instrukcją preparatu i ułóż nieprzytomnego na boku. Glukagon może być podawany w zastrzyku lub donosowo.
- Poprawa często następuje po około 10–15 minutach, ale może potrwać dłużej. Obserwuj chorego i czekaj na pomoc; jeśli stan się nie poprawia lub pogarsza, potrzebna jest pilna pomoc medyczna.
- Po odzyskaniu przytomności, gdy chory może bezpiecznie przełykać, podaj mu węglowodany, a następnie przekąskę lub posiłek, by ograniczyć ryzyko ponownego spadku glikemii. Po epizodzie należy skonsultować się z lekarzem.
- Skuteczność glukagonu zależy od zapasów glikogenu w wątrobie i może być mniejsza m.in. po długim głodzeniu, przy niedożywieniu, przewlekłej hipoglikemii, niedoczynności nadnerczy lub po spożyciu alkoholu.
- Przed użyciem warto poznać instrukcję konkretnego zestawu. Glukagon może wywołać nudności lub wymioty, dlatego ułożenie chorego na boku zmniejsza ryzyko zakrztuszenia.
Do hipoglikemii może dojść m.in. w związku z insuliną, zbyt małym posiłkiem, intensywnym wysiłkiem lub alkoholem. Jeśli chory jest przytomny i może bezpiecznie przełykać, zwykle podaje się szybko przyswajalne węglowodany. Popularna zasada zaleca 15 g węglowodanów, a następnie ponowne sprawdzenie glikemii po 15 minutach. Natomiast osobie nieprzytomnej lub mającej trudności z przełykaniem nie wolno podawać niczego doustnie, ponieważ mogłaby się zakrztusić. W ciężkiej hipoglikemii można podać glukagon we wstrzyknięciu podskórnym lub domięśniowym, a także w postaci donosowej.
Szybka pomoc w hipoglikemii zależy od zapasów glikogenu
Poprawa często następuje około 10 minut po podaniu glukagonu, choć u części osób trzeba czekać 20 minut lub dłużej. Typowa dawka ratunkowa w ampułkostrzykawce wynosi 1 mg i może podnieść glikemię o około 50 mg/dl. Skuteczność zależy jednak od zapasów glikogenu w wątrobie. Mogą one być małe u osób, które długo nie jadły, mają przewlekłą hipoglikemię lub niedoczynność nadnerczy albo doświadczyły niedocukrzenia związanego z alkoholem. W takich przypadkach działanie glukagonu może być słabsze, ponieważ hormon nie uwalnia glikogenu z mięśni szkieletowych.
Gdy chory odzyska przytomność i może przełykać, podaj mu jedzenie lub napój zawierający węglowodany. Następnie warto zaproponować przekąskę albo posiłek, by ograniczyć ryzyko kolejnego spadku glikemii. Po podaniu glukagonu obserwuj chorego i wezwij pomoc medyczną, zwłaszcza jeśli jego stan się nie poprawia. W stresującej sytuacji łatwiej działać, gdy wcześniej poznasz instrukcję preparatu. W tradycyjnym zestawie rozpuść proszek w dołączonym płynie i delikatnie wymieszaj — nie potrząsaj. W ciężkiej hipoglikemii najważniejsze są szybka reakcja i bezpieczeństwo chorego.
Kiedy podać glukagon przy ciężkiej hipoglikemii
Glukagon podaję, gdy ciężka hipoglikemia sprawia, że osoba z cukrzycą traci przytomność, ma drgawki, jest silnie splątana lub nie może bezpiecznie przełykać. Jeśli pozostaje przytomna i potrafi połykać, podaję jej szybko działające węglowodany, na przykład glukozę albo słodki napój. Natomiast osobie nieprzytomnej niczego nie wkładam do ust, ponieważ mogłaby się zakrztusić. Gdy objawy są alarmujące, a glukagon jest dostępny, nie czekam na pomiar glikemii.
Najpierw wzywam pomoc pod numerem 112 lub 999, sprawdzam oddech i szukam opaski cukrzycowej albo zestawu z glukagonem. Następnie układam nieprzytomną osobę na boku, bo lek może wywołać nudności lub wymioty. Glukagon może podać również świadek bez wykształcenia medycznego — wystarczy, że zastosuje się do instrukcji z opakowania. Zależnie od preparatu podaje się go podskórnie, domięśniowo lub donosowo.
Najważniejsze działania po zauważeniu ciężkiej hipoglikemii obejmują:
- wezwanie pomocy pod numerem 112 lub 999;
- sprawdzenie oddechu i ułożenie nieprzytomnej osoby na boku;
- podanie glukagonu zgodnie z instrukcją konkretnego preparatu;
- obserwowanie chorego do czasu przybycia ratowników.
Warto wcześniej sprawdzić, gdzie znajduje się zestaw z glukagonem i jak go użyć. W nagłej sytuacji znajomość instrukcji może ułatwić szybkie działanie.
Po podaniu glukagonu obserwuj chorego i czekaj na pomoc
W klasycznym zestawie rozpuszczam proszek płynem ze strzykawki, delikatnie mieszam, nabieram roztwór i podaję go zgodnie z instrukcją. W wybranych zestawach dawka dla dorosłych wynosi 1 mg. Zastrzyk można wykonać w udo, ramię lub brzuch, w razie potrzeby także przez ubranie. Poprawa często następuje po około 10 minutach, jednak czasem trwa dłużej, dlatego nieustannie obserwuję chorego i czekam na ratowników. Jeśli po 10–15 minutach nie ma poprawy, potrzebna jest pilna pomoc medyczna. Glukagon może zadziałać słabiej, gdy wątroba ma małe zapasy glikogenu, na przykład po długim głodzeniu lub spożyciu alkoholu.
Gdy osoba odzyska przytomność i może już bezpiecznie połykać, podaję jej słodki napój lub inne szybko przyswajalne węglowodany. Potem proponuję przekąskę z węglowodanami złożonymi, by ograniczyć ryzyko kolejnego spadku cukru. Po każdym takim epizodzie konieczna jest konsultacja medyczna. Dlatego zachęcam bliskich osób z cukrzycą, by wcześniej nauczyli się obsługi konkretnego zestawu i sprawdzili, gdzie chory go przechowuje — w nagłej sytuacji każda minuta ma znaczenie.
Wskazówka: Po podaniu glukagonu ułóż nieprzytomną osobę na boku — lek może wywołać wymioty, a taka pozycja zmniejsza ryzyko zakrztuszenia.
Jak bezpiecznie podać zastrzyk lub glukagon donosowy
Lista opisuje, jak postępować przy podejrzeniu ciężkiej hipoglikemii oraz jak podać glukagon w zastrzyku lub donosowo. Zawsze stosuj się do instrukcji konkretnego preparatu.
- Rozpoznaj sytuację i wezwij pomoc. Hipoglikemia może powodować drżenie rąk, potliwość, kołatanie serca, niepokój, splątanie, nietypowe zachowanie, senność, drgawki lub utratę przytomności. Czasem przypomina upojenie alkoholowe. Sprawdź, czy osoba nosi opaskę informacyjną lub ma przy sobie glukagon. Jeśli straciła przytomność, wezwij pogotowie. Nie podawaj niczego do ust osobie, która nie jest w pełni przytomna lub nie może bezpiecznie przełykać, ponieważ może się zachłysnąć. Natomiast osobie przytomnej, która może połykać, podaj szybko przyswajalne węglowodany, np. glukozę lub słodki napój.
- Podaj glukagon donosowy, jeśli jest dostępny. Umieść końcówkę aplikatora w jednym nozdrzu, a następnie naciśnij tłoczek do końca zgodnie z instrukcją preparatu. Nie trzeba wciągać leku nosem. Ta postać nie wymaga wkłucia ani przygotowywania roztworu.
- Przygotuj zastrzyk z zestawu wymagającego rozpuszczenia. Najpierw zdejmij osłonę fiolki i nasadkę ze strzykawki z rozpuszczalnikiem. Wprowadź płyn do fiolki z proszkiem, po czym delikatnie mieszaj, aż proszek się rozpuści — nie wstrząsaj. Następnie nabierz roztwór z powrotem do strzykawki. Jeśli zestaw ma inną budowę, kieruj się dołączoną instrukcją.
- Wstrzyknij przygotowany lek. Podaj go podskórnie lub domięśniowo, zgodnie z instrukcją zestawu. Możesz wybrać zewnętrzną część uda, ramię lub brzuch; w nagłej sytuacji zastrzyk można podać przez ubranie. Nie zmieniaj dawki ani nie zwlekaj z wezwaniem pomocy.
- Obserwuj chorego i zadbaj o niego po poprawie. Lek zwykle zaczyna działać po około 10–15 minutach, choć u niektórych osób efekt może pojawić się później. Obserwuj chorego i stosuj się do poleceń dyspozytora. Gdy odzyska pełną przytomność i będzie mógł bezpiecznie przełykać, podaj mu węglowodany doustnie, a potem przekąskę lub posiłek, by ograniczyć ryzyko ponownego spadku cukru. Po każdym takim epizodzie skonsultuj się z lekarzem.
Kiedy glukagon może zadziałać słabiej lub być przeciwwskazany
Glukagon szybko podnosi poziom glukozy we krwi, dlatego stosuje się go w ciężkiej hipoglikemii, gdy chory nie może bezpiecznie przełykać lub traci przytomność. Nie działa jednak jednakowo u każdego: jego skuteczność zależy przede wszystkim od zapasów glikogenu w wątrobie, z których organizm może uwolnić glukozę.
Po długim okresie bez jedzenia, przy przewlekłych epizodach niedocukrzenia, niedożywieniu lub wyczerpaniu zapasów energetycznych działanie glukagonu może być słabe albo żadne. Podobnie bywa przy niedoczynności nadnerczy oraz hipoglikemii związanej z alkoholem. Glukagon pobudza uwalnianie glukozy z glikogenu wątrobowego, ale nie uruchamia w ten sam sposób zapasów mięśniowych. Dlatego gdy wątroba ma niewiele glikogenu, sam zastrzyk może nie wystarczyć.
Szczególną uwagę trzeba zwrócić na alkohol, ponieważ może on utrudnić wątrobie uwalnianie glukozy, zwłaszcza gdy ktoś pił na czczo. Niedocukrzenie łatwo wtedy pomylić z upojeniem: pojawiają się m.in. splątanie, niewyraźna mowa, nietypowe zachowanie, senność, drżenie i obfite pocenie. Przytomnej osobie, która może przełykać, podaje się szybko przyswajalne węglowodany. Natomiast nieprzytomnemu nie wolno wkładać niczego do ust, bo grozi to zachłyśnięciem.
Guz nadnerczy, reakcja alergiczna i inne sytuacje, gdy glukagon wymaga ostrożności
Niektóre choroby stanowią przeciwwskazanie do podania glukagonu. Nie należy stosować go u osoby z rozpoznaną nadwrażliwością na ten hormon lub składniki preparatu, ponieważ może dojść do ciężkiej reakcji alergicznej, w tym wstrząsu anafilaktycznego. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest także guz chromochłonny — rzadki nowotwór nadnerczy. Glukagon może wówczas wywołać wyrzut adrenaliny i gwałtowny wzrost ciśnienia tętniczego.
Przy wyspiaku trzustki, czyli insulinoma, lekarz powinien ocenić sytuację ze szczególną rozwagą. Guz może wydzielać nadmiar insuliny, dlatego po początkowym wzroście glikemii może nastąpić jej ponowny, niebezpieczny spadek. Ostrożności wymaga również guz glukagonowy, bo reakcja organizmu na lek bywa trudna do przewidzenia. Rozpoznanie tych chorób nie oznacza jednak, że można zignorować hipoglikemię — trzeba uwzględnić stan chorego i postępować zgodnie z zaleceniami medycznymi.
Poprawa często następuje około 10 minut po podaniu glukagonu, choć u części osób glikemia wraca do bezpiecznego poziomu dopiero po 20 minutach lub dłużej. Jeśli stan chorego się nie poprawia, objawy nasilają się albo osoba nadal pozostaje nieprzytomna, trzeba pilnie wezwać pomoc medyczną. Ponadto glukagon może wywołać nudności lub wymioty, dlatego po odzyskaniu przytomności należy ułożyć chorego na boku i obserwować jego oddech.
Gdy chory odzyska przytomność i może bezpiecznie przełykać, podaję mu coś słodkiego, a następnie przekąskę lub posiłek zawierający węglowodany, by ograniczyć ryzyko kolejnego spadku cukru. Pod tym linkiem znajdziesz artykuł, w którym o tym pisaliśmy. Glukagon traktuję jako ważny lek ratunkowy, a nie zamiennik dalszej pomocy: przy ciężkiej hipoglikemii wzywam służby ratunkowe, sprawdzam oddech i nie podaję niczego doustnie osobie nieprzytomnej. Warto wcześniej poznać instrukcję konkretnego preparatu, ponieważ zestawy do wstrzyknięć i aplikatory donosowe różnią się sposobem użycia.
FAQ - Najczęstsze pytania i odpowiedzi
Jak działa glukagon przy niskim poziomie cukru we krwi?Glukagon sygnalizuje wątrobie, by rozłożyła zgromadzony glikogen i uwolniła glukozę do krwi. Dzięki temu glikemia wzrasta, a organizm, w tym mózg, może znów korzystać z glukozy jako źródła energii.
Kiedy należy podać glukagon w ciężkiej hipoglikemii?Podaje się go, gdy osoba z cukrzycą traci przytomność, ma drgawki, jest silnie splątana lub nie może bezpiecznie przełykać. Nie należy wtedy podawać jej niczego doustnie, ponieważ grozi to zakrztuszeniem; warto też wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999.
Jak podać glukagon i w jakich postaciach jest dostępny?Glukagon można podać we wstrzyknięciu podskórnym lub domięśniowym, a niektóre preparaty stosuje się donosowo. Należy postępować zgodnie z instrukcją konkretnego zestawu; osobie nieprzytomnej warto podać lek w pozycji leżącej na boku, ponieważ może wystąpić wymiotowanie.
Jak szybko działa glukagon i od czego zależy jego skuteczność?Poprawa często następuje po około 10–15 minutach, ale czasem trwa 20 minut lub dłużej. Skuteczność zależy m.in. od zapasów glikogenu w wątrobie, które mogą być małe po długim głodzeniu, niedożywieniu lub spożyciu alkoholu.
Co zrobić, gdy chory odzyska przytomność po podaniu glukagonu?Gdy odzyska pełną przytomność i może bezpiecznie przełykać, należy podać mu szybko przyswajalne węglowodany, a następnie przekąskę lub posiłek, by ograniczyć ryzyko kolejnego spadku glikemii. Trzeba nadal obserwować chorego i skonsultować epizod z lekarzem.
